छठ पर्व हिन्दू धर्मको एक प्रमुख र महत्त्वपूर्ण पर्व हो, जुन विशेषगरी नेपालको तराई क्षेत्रमा र भारतको बिहार, उत्तर प्रदेश लगायतका क्षेत्रमा धुमधामका साथ मनाइन्छ। यो पर्व सूर्य भगवानको आराधना र आभार व्यक्त गर्न समर्पित छ। छठ पर्व विशेषगरी चार दिनसम्म मनाइन्छ, जसमा भक्तजनहरूले कठोर व्रत, स्नान, र उपवास राखी सूर्य भगवान र छठी माताको पूजा गर्दछन्।छठ पर्वको दिनहरूछठ पर्वका चार दिनहरूमा विभिन्न विधिहरू सम्पन्न गरिन्छ:
1. पहिलो दिन – नहाय खाय:
यस दिन व्रतालुले स्नान गरी पवित्र भोजन ग्रहण गर्छन्, जसलाई नहाय खाय भनिन्छ। यस दिन पवित्रता र शुद्धताको विशेष महत्त्व हुन्छ।
2. दोस्रो दिन – खरना:
खरनाका दिन उपवासीहरू दिनभर व्रत राख्छन् र बेलुकी विशेष खीर, रोटी, र केरा अर्पण गरी भोजन ग्रहण गर्छन्। यस दिनको भोजनलाई पवित्र मानिन्छ र विशेष विधिसहित मात्र तयार पारिन्छ।
3. तेस्रो दिन – सन्ध्या अर्घ्य:
यो छठ पर्वको प्रमुख दिन हो। यस दिन व्रतालुले बेलुका अस्ताउँदो सूर्यलाई जलाशयमा उभिएर अर्घ्य चढाउँछन्। सन्ध्याकालीन अर्घ्यको क्रममा विभिन्न प्रकारका प्रसाद, जस्तै ठेकुवा, केरा, उखु आदि अर्पण गरिन्छ।
4. चौथो दिन – बिहान अर्घ्य:
अन्तिम दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरी व्रतालुहरूले व्रतको समापन गर्दछन्। यसपछि व्रत समाप्त गर्ने विधि अनुसार प्रसाद ग्रहण गरी परिवारका सदस्य र छरछिमेकमा बाँड्ने परम्परा छ।
छठ पर्वको महत्त्व
छठ पर्वमा सूर्यलाई आरोग्यका देवता मानिन्छ र यस अवसरमा सूर्य भगवानसँग सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, र समृद्धिको कामना गरिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार, छठ पर्वमा गरिने पूजा सूर्य भगवान र छठी मातालाई सन्तान सुख र परिवारिक कल्याणको लागि समर्पित हुन्छ। यस पर्वको मुख्य आकर्षण नै अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य चढाउनु हो, जसले प्रकृति र जीवनसँगको सम्बन्धलाई झल्काउँछ।
वैज्ञानिक दृष्टिकोण
छठ पर्वको वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यस पर्वको नियमहरू र विधिहरूमा स्वास्थ्यका महत्त्वपूर्ण तत्वहरू पाइन्छन्। यो पर्वमा उपवास, स्नान, र सूर्यको किरणमा रहने परम्पराहरूले शरीरमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने विश्वास गरिन्छ। सूर्यबाट प्राप्त हुने भिटामिन डीले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने काम गर्छ।छठ पर्व एकता र धार्मिक सद्भावको प्रतीक हो। यस अवसरमा परिवार, समुदाय, र समाजका सदस्यबीच सामूहिक सहभागितासहितको वातावरण तयार हुन्छ।