१.मन्दिरको नाम र परिचय
टुटेश्वरनाथ महादेव मन्दिर महोत्तरी जिल्लाको बर्दिबास नगरपालिका–५, खयरमारा भन्ने स्थानमा अवस्थित छ।यो मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि अत्यन्तै पवित्र स्थल मानिन्छ। यसलाई “सिरफुट्टा शिवजी” पनि भनिन्छ — यसको मूल कारण मन्दिरमा रहेको शिवलिङ्ग खण्डित अवस्थामा भेटिनु हो।
२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
प्राचीनकालमा एक किसान जंगल छेउमा घाँस काट्न गएका बेला एउटा ढुंगाजस्तो आकृति देखे। त्यस ढुंगालाई जब पल्टाइयो, त्यसमा साँढेको आकार देखियो र कान खसेको थियो।त्यही आकृतिलाई पूजनीय मानेर स्थानीयहरूले “टुटेको रूप” का शिवका रूपमा पूजा गर्न थाले।यही घटनाबाट प्रेरित भएर त्यस स्थानको नाम “टुटेश्वर” रहन गयो।
३. भूगोल र वातावरण
मन्दिर बर्दिबास बजारभन्दा केही उत्तर पश्चिमतर्फ खयरमारा जंगलको छेउमा अवस्थित छ।मन्दिर परिसर शान्त, हरियालीले भरिएको तथा चुरे क्षेत्र नजिकको रमणीय स्थानमा पर्छ।वरिपरि स–साना नदी र खोल्साहरू बगिरहेका छन् (मडहा र खोल्सी खोला)।वातावरण आध्यात्मिक ध्यान र शान्तिको लागि उपयुक्त छ।
४. धार्मिक महत्त्व
शिवभक्तहरूको लागि यो मन्दिर निकै पूजनीय स्थल हो।विशेष गरी श्रावण महिनामा (जुलाई–अगस्ट) साउन सोमबार, नागपञ्चमी, महाशिवरात्रि, तीज आदि पर्वहरूमा हजारौं भक्तजन यहाँ आउने गर्दछन्।भक्तजनहरू यहाँ गंगाजल, दूध, फूल, बेलपत्र, र अक्षता चढाएर पूजा गर्छन्।केहीले आफ्नो मनोकांक्षा पूरा भएपछि त्रिशूल, घण्टी वा जल चढाउने परम्परा निभाउँछन्।
५. साउने मेला
हरेक वर्ष साउनको सुरुदेखि अन्त्यसम्म विशेष मेला लाग्छ।अनुमानित रूपमा एक महिनामा १५–२० लाख भक्तजन मन्दिर दर्शनका लागि पुग्ने गर्छन् (भारतको बिहार र यूपीबाट समेत)।स्थानीय व्यवसायीहरूबाट झण्डै २०० वटा स्टलहरू लाग्छन् — धार्मिक सामग्री, खानेकुरा, झूला (पिङ), खेलकुद, मनोरञ्जन आदिका लागि।स्वास्थ्य कक्षा, शौचालय व्यवस्था, सुरक्षाकर्मी पनि मेहेनतका साथ परिचालन गरिन्छ।
६. संरचना र सुविधाहरू
मूल मन्दिर ढुंगाको शिवलिङ्ग रहेको स्थान हो।वरिपरि नव–निर्माण भएको मन्दिर भवन छ जसमा घण्टाघर, जल चढाउने ठाउँ, ढोग्ने स्थान, त्रिशूल राख्ने ठाउँ रहेका छन्।अझै विकासको आवश्यकता महसुस गरिएको छ — पार्किङ, खानेपानी, विश्रामस्थल, सूचना केन्द्र आदिको अभाव छ।
७. पर्यटन सम्भावना र आवश्यकता
यस्तो ऐतिहासिक र धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थललाई पर्यटकीय क्षेत्र घोषणाको माग समयसापेक्ष छ।प्रदेश वा केन्द्र सरकारबाट धार्मिक पर्यटन योजना अन्तर्गत पूर्वाधार विकास (सडक, साइनबोर्ड, होटल, गाइड, डिजिटल प्रवर्द्धन आदि) आवश्यक छ।सञ्चारमाध्यम, स्थानीय निकाय र धार्मिक संघसंस्थाको साझा पहल आवश्यक देखिन्छ।
८. पुग्ने बाटो
बर्दिबास बजार बाट करीब १५–२० मिनेटको दूरीमा पक्की सडक हुँदै सजिलै पुग्न सकिन्छ।निजी सवारी, टेम्पो वा मोटरसाइकलद्वारा सजिलो यात्रा गर्न सकिन्छ।श्रावण महिना र मेलाको समयमा पार्किङ र आवतजावतमा भिडभाड हुने सम्भावना उच्च हुन्छ।
९. दर्शन समय
बिहान ४:०० बजे देखी बेलुका ८:०० बजेसम्म मन्दिर खुला रहने गर्छ।
विशेष दिनमा रातभर पूजा आरती चल्ने गर्छ।